Poprzez zastosowanie pojęcia „performans” chcemy podkreślić,  że kultura, komunikacja i znaczenie nie mogą zostać  zredukowane do znaków  lub systemów znaków.  Rzeczywistość nie jest dana w znakach; rzeczywistość mająca znaczenie jest raczej stwarzana w działaniu.

Performans wiedzy: wskazywanie i wiedza w prezentacjach powerpoint[1]

Wprowadzenie: czy powerpoint cię ogłupia?

W ciągu  mniej więcej  ostatniej dekady powerpoint stał się technologią i medium komunikacji, którego popularność rosła z sensacyjną szybkością. Liczba społecznych badań naukowych nad powerpointem i podobnymi technologiami jest jednak zadziwiająco niewielka i, co więcej,  przeważnie opierają się one  na spekulacji lub na standaryzowanych ilościowych analizach efektów uczenia przy  wykorzystaniu tej  technologii. Mimo  to  niektóre badania zasługują, by o nich  wspomnieć ze względu na rozgłos, jaki  zyskały w literaturze przedmiotu, oraz dlatego, że  przyjęły one dosyć  krytyczne, można by wręcz powiedzieć polemiczne,  stanowisko wobec tej technologii. Pracę Tuftego[2], badacza zajmującego się sposobami komunikowania informacji, można potraktować jako symptomatyczną dla tego typu  krytyki. Z tego punktu widzenia należy oskarżyć powerpointa o zubożenie procesu  przekazywania  informacji. W ramach przykładu Tufte argumentuje, że katastrofę wahadłowca NASA „Columbia” można  wyjaśnić tym, że mimo  dostępności informacji potrzebnych do  zapobieżenia  wypadkowi powerpoint  nie  umożliwił  efektywnego przekazania  tej  informacji,  ponieważ  upraszcza on kompleksowość danych. W dodatku, poza  zarzutem zubożania transmisji informacji, obwinia on powerpointa o fragmentację myślenia, redukcję potencjału jednostek do namysłu oraz przeładowanie informacjami („śmierć przez powerpointa”). Argumenty te były jednak szeroko dyskutowane gdzie indziej.

Mimo popularności, jaką zyskały rzeczone argumenty, niewiele wiadomo o faktycznym wykorzystaniu tej technologii. Z tego powodu zaczęliśmy badać powerpointa i podobne formy wspieranych audiowizualnie prezentacji w ramach projektu zapoczątkowanego w 2005 roku[3]. Celem tego projektu było zbadanie, w jaki sposób wykorzystanie  powerpointa  wpływa na  sytuację przemówienia w  trakcie prezentacji.  Nie  ograniczamy tym  samym zbierania danych i analizy do rozpatrywania samych slajdów lub oprogramowania (chociaż analizujemy typy slajdów wykorzystywane  w rzeczywistych prezentacjach). W zamian skupiamy się na  performansie prelegentów  i słuchaczy podczas  przeprowadzania i uczestnictwa w powerpointowych prezentacjach.

Poprzez zastosowanie pojęcia „performans” chcemy podkreślić,  że kultura, komunikacja i znaczenie nie mogą zostać  zredukowane do znaków  lub systemów znaków.  Rzeczywistość nie jest dana w znakach; rzeczywistość mająca znaczenie jest raczej stwarzana w działaniu. Pod tym  względem zgadzamy się z Butlerem[4] oraz Alexandrem i innymi[5], którzy traktują owe działania jako performatywne, mogące być rozumiane jako komunikowanie znaczenia. W tym  sensie performans może być określony jako działanie komunikacyjne pod  warunkiem, że pojęcie to nie zostanie  zredukowane do  racjonalności  komunikacyjnej,  jak uczynił to Habermas[6]. Działanie komunikacyjne zawsze zawiera w sobie trzon mniej lub bardziej ustrukturyzowanej, nawykowej wiedzy[7]. Podczas gdy do ustrukturyzowanej, nawykowej wiedzy można się  odnosić jako  do  praktyki komunikacyjnej[8], struktury wytworzone w działaniu komunikacyjnym będą  tutaj określane jako gatunek komunikacyjny[9]. Pojęcie „performansu” uwzględnia również fakt, że działanie komunikacyjne należy postrzegać jako proces  sytuacyjny, przebiegający w  społecznie  negocjowanym czasie  i przestrzeni, które także mają wpływ na  tworzenie znaczenia. W istocie,  w performatyce (performance studies) podkreśla  się,  że proces komunikacji w sytuacjach ujawnia swój  własny porządek, porządek, który składa się nie tylko ze znaków (jak utrzymywaliby strukturaliści), ale również z towarzyszących im praktyk cielesnych, ich czasowego uwarunkowania oraz reakcji mających miejsce w społecznym kontekście. Jak to zostanie pokazane w związku ze wskazywaniem[10], aktorzy występują (perform) w  uporządkowany sposób, posiadający swoje  kulturowe wzory, i to właśnie owe kulturowe wzory performansu stanowią obiekt niniejszej analizy.

Oznacza to, że wspomagane technicznie prezentacje nie  mogą zostać zredukowane  jedynie do  poziomu  slajdów, tekstów lub wizualizacji. Prezentacje te są tutaj raczej postrzegane jako performanse, w których mowa oraz obrazy są powiązane z technologiami takimi jak laptopy, projektory, wskaźniki laserowe i oprogramowanie  do prezentacji; i te właśnie technologie umożliwiają tworzenie  mieszaniny tekstów pisanych, projekcji wizualnych i cielesnych trybów komunikacji (gestykulacja, postawa, kinezjetyka itp. – przyp. tłum.). Z perspektywy etnografii komunikacji[11], prezentacje to performanse, które zamiast jako  czyste „przemówienia” muszą być rozważane jako  zdarzenia komunikacyjne. Występy cielesne i werbalne oraz aktywność widowni to niejedyne elementy charakteryzujące te zdarzenia. Prezentacja zawiera również „pośredniczące” elementy takie jak slajdy, papierowe kopie slajdów, tekst pisany lub  notatki oraz „formy żywe”, takie jak przemowa przed

„żywą publicznością”. Komponenty te są  zintegrowane do  tego stopnia, że konstytuują osobny gatunek: „prezentację”[12]. Dlatego też prezentacje powerpointowe tworzą coś, co można określić mianem „hybrydowej” formy składającej się zarówno z bezpośredniej interakcji, jak  i z technologicznie zapośredniczonego działania. Na tym tle możemy po pierwsze zapytać, co determinuje formę  komunikacji (to znaczy: jej gatunek komunikacyjny). By tego dokonać, skupię się na  specyficznym aspekcie tego gatunku, konkretnie na wskazywaniu, ponieważ wydaje się że: a) jest to szczególna cecha tego gatunku oraz b) wiąże się ona z wieloma innymi aspektami tego  gatunku, przede wszystkim  z często ignorowaną rolą ciała ludzkiego podczas przemowy z jednej strony oraz ze związkami wskazywania z technologiami z drugiej. Popularyzacja technologii pośredniczących stwarza dodatkowe pytania co do kulturowego znaczenia wykorzystywania tych technologicznych przekaźników: czy nowe technologie prowadzą do „«technologicznego i  estetycznego  zanieczyszczenia»  performansów na żywo”[13]? Czy, być może, można by je rozważać jako „informizację” przemówienia, to znaczy jako rozciągnięcie „informacji” i „społeczeństwa wiedzy” na bezpośrednie i konkretne inscenizacje?[14]. Dane,  do których będę  się odnosił, składają się z notatek terenowych, wywiadów i w szczególności z nagranych na wideo zapisów prezentacji, które koncentrują się  na  mówcach, slajdach i audytoriach. (W wielu przypadkach zespół badawczy otrzymał również cyfrowe kopie slajdów). Prezentacje zostały zarejestrowane  w  „naturalnych  warunkach”, to  znaczy podczas rutynowych,  praktycznych działań  różnych organizacji.  Organizacje, wśród których przeprowadziliśmy badania terenowe, to między innymi uniwersytety i jednostki badawcze (w różnych dyscyplinach, takich jak  prawo i nauki społeczne, nauki przyrodnicze, medycyna),  urzędy, prywatne przedsiębiorstwa,  kościoły oraz miejsca rozrywki. Wśród uwzględnionych  okoliczności wymienić można kilka ich  typów:  seminaria, zebrania oraz warsztaty i konferencje, zarówno lokalne jak i międzynarodowe. Zebrane dane  dotyczyły prezentacji wykorzystujących różne technologie, takie jak  oprogramowanie do  prezentacji i projektory, rzutniki pisma i tablice typu flip-chart oraz tablice kredowe, z których korzystano podczas seminariów. Korpus danych składa się obecnie z ponad 200 prezentacji trwających od 2 minut do 2 godzin. Dane  te zostały przeanalizowane za pomocą metody, którą określamy jako analizę gatunku[15]. Metoda  ta opiera się na etnografii zogniskowanej (focused ethnography), analizie sekwencji, tak jak ma to miejsce w analizie konwersacyjnej[16] i wideografii[17].

W pierwszej części tego artykułu zidentyfikuję niektóre formy i funkcje wskazywania podczas  powerpointowych prezentacji, które osadzone są w innych formach aktywności cielesnej. Zostanie pokazane, że wskazywanie odgrywa rolę osi spajającej osobę mówcy, widownię oraz zwizualizowany technologicznie tekst. Przechodząc  następnie  do  „wskazywania  drugiego  stopnia”, zwrócę  uwagę na  kilka dodatkowych sposobów łączenia przemówienia, mówcy, słuchaczy oraz prezentacji. Po określeniu różnych form wskazywania poddam następnie rozwadze kulturowe i społeczne znaczenie powerpointowych prezentacji. Wychodząc z założenia, że powerpointowe prezentacje są charakterystyczne dla komunikacji w „społeczeństwie wiedzy”, będę argumentował,  że  przyczyniają się  one  do fundamentalnej transformacji wiedzy, która jest ujmowana w pojęciu performowania wiedzy.

Hubert Knoblauch, Performans wiedzy: wskazywanie i wiedza w prezentacjach powerpoint s.319-324, Badania wizualne w działaniu, Antologia tekstów, 2011

Fundacja Bęc Zmiana | Instytut Socjologii, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu | Narodowy Instytut Audiowizualny

HUBERT  KNOBLAUCH profesor socjologii ogólnej  w Technical University of Berlin. Laureat Christa-Hoffmann-Riem-Award for Qualitative Social Research. Jego  zainteresowania naukowe obejmują  socjologię wiedzy, komunikację  i religię, jakościowe metody badawcze, w szczególności analizę gatunku, etnografię i wideoanalizę. Opublikował m.in.  Video Analysis: Methodology and  Methods. Qualitative Audiovisual Data Analysis in Sociology (redakcja, 2006), Qualitative Methods in Europe: The  Variety of Social  Research  (redakcja wspólnie z U. Flick  i Ch. Maederem, 2005), Qualitative Religionsforschung (2003).

---

[17] H.  Knoblauch,  Videography. Focused  Ethnography and  Video-Analysis, w: H. Knoblauch i in. (red.), Video Analysis – Methodology and Methods: Qualitative Audiovisual Data Analysis in Sociology, Lang, Frankfurt am Main i New York 2006, s. 69–83.