Prowadzenie badań opartych na nagraniach wideo generuje kilka problemów natury etycznej, szeroko dyskutowanych w podręcznikach i monografiach poświęconych badaniom jakościowym.

Odkrywanie wystaw:  wideoanaliza interakcji w muzeach i centrach nauki^[1]

Wprowadzenie

Coraz powszechniej zauważa się,  że nasze rozumienie i odbiór wystaw w muzeach czy galeriach rozwija się w kontekście społecznej interakcji obejmującej zarówno naszych współtowarzyszy, jak  i inne  osoby,  które znalazły się  w tym  samym miejscu. Mimo  rosnącego  korpusu badań poświęconych zachowaniom zwiedzających, mimo  kwitnącego w ramach socjologii zainteresowania tym  tematem, zagadnienie zachowań i interakcji ludzi przebywających w muzeach czy galeriach sztuki pozostaje zdumiewająco  zaniedbane. Rejestracja wideo, wsparta badaniami terenowymi, sprzęgnięta z odpowiednimi narzędziami metodologicznymi, dostarcza niebywałych zasobów, z wykorzystaniem których można analizować multimodalne^[2]  działania i aktywności zwiedzających, a także podjąć się śledzenia sposobów, w jakie  obiekty i artefakty muzealne definiowane są w ramach oraz poprzez współuczestnictwo i współpracę.

W niniejszym tekście przedstawiamy w zarysie szczególne podejście do analizy interakcji społecznych w muzeach i galeriach sztuki – perspektywę, której środek ciężkości wyznacza usytuowane   i  wspólnie wypracowywane  rozumienie praktycznego działania.  Podejście to  czerpie inspirację z metodologicznych osiągnięć w socjologii, w szczególności zaś z etnometodologii^[3] i analizy konwersacyjnej^[4]. Owe ogólne kierunki metodologiczne zasilane są przez stale rosnącą liczbę badań znanych jako  work­place studies (studia nad środowiskiem pracy – przyp. tłum.)^[5]. Badania te skierowały uwagę na analizę działania i interakcji z oraz w kontekście środowiska materialnego, kładąc  szczególny nacisk na to, jaką rolę w praktyce współdziałania odgrywają narzędzia, technologie i przedmioty oraz  jak  w toku tych wspólnych działań nadaje się im sens  i znaczenie. W ramach tych studiów prowadzone są na  przykład badania w ośrodkach kontroli (lotów, metra itp. – przyp. tłum.), pomieszczeniach redakcji informacyjnych i  salach  operacyjnych. Wiele   z  nich  wykorzystuje wspartą badaniami terenowymi technikę zapisu wideo w celu analizy najdrobniejszych szczegółów interakcji oraz sposobów, w jakie ludzie – współpracując z innymi – realizują swoje działania  i podejmują różne czynności. Interesuje nas możliwość wykorzystania  tych metod i niestandardowych dokonań do  analiz zachowań i doświadczeń osób  zwiedzających muzea, galerie sztuki i centra nauki.

Ramy projektu

Niniejszy tekst stanowi część  programu badawczego, który  prowadzimy już  od kilku lat i który  poświęcony jest zachowaniom i interakcjom podejmowanym w muzeach oraz galeriach sztuki. Początkowo inspiracją dla badań było zainteresowanie estetyką praktyczną i reakcjami ludzi na dzieła sztuki, w tym sztuki dekoratywnej. Na  bardziej ogólnym poziomie interesowało nas  badanie, w jaki  sposób ludzie ustosunkowują się do przedmiotów i eksponatów w muzeach oraz galeriach w toku interakcji z innymi – nie tylko ze swoimi towarzyszami, ale również przypadkowymi zwiedzającymi. Zainteresowania te znalazły wyraz w kilku projektach, sponsorowanych przez Wellcome  Trust, brytyjskie komisje badawcze, a  także Komisję  Europejską  (Disappearing Computer Programme).  Poddajemy w  nich  analizie charakter oraz strukturę reakcji ludzi na różnego rodzaju eksponaty i wystawy, a także w jaki sposób wyłaniają się one w toku oraz poprzez interakcje społeczne, rozmowę, zachowania wzrokowe i zachowania zorientowane na  przedmioty. Prowadzone przez nas  badania  podejmują również  zagadnienie  projektowania  układu eksponatów i wystaw, analizując, jak założenia i oczekiwania dotyczące reakcji oraz zachowań zwiedzających przekładają się na strukturę i wykorzystanie przestrzeni wystawowej. Za kwestiami ściśle analitycznymi stoi chęć rozważenia narzędzi, które umożliwiałyby wzrost aktywnego uczestnictwa i współdziałania zwiedzających w muzeach oraz galeriach, a także przeanalizowania sposobów, w jakie nowe techniki i technologie mogą przyczyniać  się do wytwarzania nowych form takiego zaangażowania^[6].

Częścią tych  projektów były  badania zachowań  i  interakcji w różnych muzeach, galeriach i centrach nauki, zarówno w Wielkiej Brytanii, jak i za granicą – włączając w to Science  Museum, Tate Britain i Tate Modern, Victoria and Albert Museum, Courtauld Institute of Art, centra nauki Explore-at-Bristol i Green’s Mill, Glasgow Science Centre, Musee des Beaux Arts Rouen, Beatrice Royal  Arts and Crafts Gallery, Nottingham Castle, Zentrum für Kunst und Medien (ZKM, Karlsruhe), Sculpture and Functional Art Exposition (Chicago) oraz Shipley Art Gallery.

Zbieranie danych

W trakcie realizowania programu badawczego zebraliśmy znaczącą  ilość danych. Składają się na nie audiowizualne zapisy aktywności i  interakcji między  ludźmi, ich  rozmów, zachowań wzrokowych i zachowań zorientowanych na przedmioty, w kontekście muzeów i galerii. To także obserwacje terenowe, wywiady i dyskusje ze  zwiedzającymi, dyrektorami muzeów, projektantami, pedagogami i kuratorami. Biorąc pod  uwagę specyfikę naszych zainteresowań (związanych z interakcjami społecznymi),  kluczowym  przedmiotem i jednocześnie motorem  analiz był materiał audiowizualny. Nagrania takie mają przewagę nad konwencjonalnymi danymi jakościowymi z kilku względów: dostarczają materiału, dzięki  któremu  możemy uchwycić (różne wersje) zachowania i interakcji między zwiedzającymi, a następnie  poddać je szczegółowej, wielokrotnej analizie, wykorzystując w tym celu możliwość przeglądania materiału w zwolnionym tempie i podobne narzędzia. Nagrania pozwalają dostrzec najdrobniejsze szczegóły zachowań i interakcji składających się na sposób postrzegania i doświadczania przez zwiedzających ekspozycji muzealnych oraz galeryjnych; wychwycić  detale, które mogłyby pozostać niezauważone w przypadku bardziej konwencjonalnych form zbierania danych. W przeciwieństwie do innych rodzajów danych nagrania audiowizualne dają również badaczowi możliwość udostępniania, prezentowania i dyskutowania surowego materiału, na  którym opierają się  dalsze spostrzeżenia i analizy, co stanowi rzadko spotykane w naukach społecznych udogodnienie, lecz nakłada również istotne ograniczenia na analizę danych.

Analizie materiału  audiowizualnego towarzyszą  obserwacje terenowe i dane zgromadzone podczas wywiadów oraz dyskusji. Wraz z dodatkowymi materiałami w postaci dokumentacji wystaw,  specyfikacji wymagań technicznych, kopii  podpisów  pod eksponatami, instrukcji, przewodników po galeriach i tym podobnych dokumentów, dostarczają one ważnych zasobów, za pomocą których możemy usytuować i zrozumieć zachowania oraz interakcje podejmowane przez zwiedzających. Na przykład oglądając  na wystawie różne eksponaty, ludzie nierzadko odczytują na głos innym wybrane podpisy. Analiza interakcji musi brać pod uwagę, w jaki sposób jej uczestnicy wywołują, osadzają bądź przekształcają  tę informację poprzez rozmowę i działania. Nagrania audio i wideo oferują wybiórcze spojrzenie na obserwowane wydarzenia.  Chociaż jest to spojrzenie obejmujące potencjalnie szeroki zakres działań i aktywności, które towarzyszą zwiedzaniu, dobrze jest posiadać bardziej ogólną wiedzę o kontekście wystawy. Dlatego też w ramach procesu zbierania danych systematycznie przeplatamy z nagraniami obserwacje terenowe, dane z materiałów informacyjnych, komentarze z recenzji oraz dyskusji, a tam, gdzie wydaje się to zasadne – włączamy te dane w proces analizy zachowań i interakcji podejmowanych przez zwiedzających.

Prowadzenie badań opartych na  nagraniach wideo generuje  kilka problemów natury  etycznej, szeroko  dyskutowanych w  podręcznikach i monografiach  poświęconych badaniom jakościowym. W trakcie dyskusji z pracownikami muzeum oraz zwiedzającymi  wypracowaliśmy zespół  praktyk  związanych z upowszechnianiem  wyników badań, jak  również z realizacją jednego z założeń projektu, a mianowicie umożliwienia uczestnikom swobodnego wycofania  się  z  projektu lub  zawieszenia współpracy. Przy wejściach do muzeów i galerii umieszczamy informacje opisujące prowadzone przez nas  badania i zapewniające potencjalnych uczestników o możliwości przedyskutowania z badaczami uzyskanych w ich trakcie informacji, a także dające  badanym gwarancję – w razie pojawienia się jakichkolwiek wątpliwości, czy to przed rozpoczęciem projektu, czy też w jego trakcie albo już po – przerwania nagrywania albo wykasowania udostępnionych przez badanych informacji. Uczestnicy wykazywali zazwyczaj ogromne zainteresowanie naszym projektem oraz gotowość do wzięcia w nim udziału.

Nagrania audiowizualne poprzedzane są pilotażowymi badaniami terenowymi w muzeach i galeriach. Badania w terenie, włączając w to dyskusje z pracownikami muzeum, dostarczają przydatnych informacji na temat wystaw i ekspozycji, a także obszarów galerii, które mogą okazać się szczególnie interesujące. Oprócz tego dają możliwość wyboru najdogodniejszego miejsca  na rozstawienie kamer i mikrofonów. Istotną kwestią, którą należy wziąć  pod  rozwagę, jest takie rozmieszczenie sprzętu, które zminimalizuje jego inwazyjność. Mając to na  względzie, należy  ustawić kamerę i wykadrować obraz w taki sposób, żeby  dało się uchwycić zachowania i interakcje znajdujących się w kadrze osób,  a jednocześnie tak, by badacz nie musiał przez cały czas  stać  za obiektywem. Wcale nie tak rzadko zdarza się  bowiem, że potencjalnie interesujące dane tracą na wartości przez ambicje  osoby  filmującej, która przykładowo błędnie  uważa, że nieznaczne korygowanie ustawień kamery pozwoli jej lepiej  uchwycić interakcje zachodzące między badanymi. Podczas pobytu w  galerii prowadzimy  obserwacje, odpowiadamy na  pytania  zwiedzających,  a  kamera pozostaje cały  czas  ustawiona w trybie nagrywania, w ten sposób, że nie trzeba już dodatkowo manipulować przy sprzęcie. Tak oto wsparta badaniami terenowymi rejestracja  audiowizualna może  okazać się  o wiele  mniej  inwazyjna niż  tradycyjna obserwacja uczestnicząca  czy nieuczestnicząca.

Po zakończeniu etapu wstępnego zbierania danych następuje ich przegląd, w trakcie którego analizujemy uzyskany materiał pod kątem jakości obrazu oraz dźwięku, zwracamy również wówczas  uwagę na  to, żeby   zidentyfikować wszelkie zagadnienia mogące okazać się istotnymi z punktu widzenia dalszego  gromadzenia  danych. Ponadto na  tym etapie dokonujemy wstępnej analizy  wybranych  fragmentów i rozważamy różne strategie, które mogą pomóc nam ukierunkować dalsze  zbieranie danych i materiałów – czy to za pomocą nagrań wideo, czy to za pomocą badań terenowych, czy wreszcie za pomocą wywiadów.  Po wstępnej analizie przechodzimy do dalszego zbierania materiałów, które później będą już studiowane przez nas  w bardziej szczegółowy sposób. Naprzemienne gromadzenie danych oraz ich analiza składają się w ten sposób na komplementarny proces, zaprojektowany i udoskonalany pod kątem zagadnień.(...)

Dirk Vom Lehn, Christian Heath Odkrywanie wystaw: wideoanaliza interakcji w muzeach i centrach nauki, s. 525-530 [w:] Badania wizualne w działaniu, Antologia tekstów, 2011

Fundacja Bęc Zmiana | Instytut Socjologii, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu | Narodowy Instytut Audiowizualny