Badania wizualne  w działaniu. Antologia tekstów to książka, która powstała jako jeden z rezultatów projektu badawczego „Niewidzialne miasto"

Maciej Frąckowiak, Marek Krajewski, Krzysztof Olechnicki

Wstęp

Badania wizualne  w działaniu. Antologia tekstów to książka, która powstała jako jeden z rezultatów projektu badawczego „Niewidzialne miasto. Cele i konsekwencje pozainstytucjonalnych form modyfikowania przestrzeni dużych polskich miast oraz metodologiczne problemy ich badania z użyciem danych wizualnych” [1]. Planując i realizując badania  poświęcone rekonstrukcji  wzorców kierujących oddolnymi ingerencjami mieszkańców dużych polskich miast w ich  przestrzeń, musieliśmy też  podjąć wątek statusu obrazu w badaniach społecznych i przy  tej okazji zdaliśmy sobie sprawę z braku polskich opracowań, które można by do tego celu wykorzystać. W polskim kontekście badania wizualne są wykorzystywane od co najmniej lat 70. XX wieku (a na szerszą skalę od lat 90.)[2]. W ciągu kilku ostatnich lat liczba projektów badawczych, publikacji, konferencji, a  także  uniwersyteckich kursów poświęconych tej formie analiz życia społecznego wzrosła tak  szybko i wyraźnie, że można wręcz mówić o modzie na visual sociology i visual anthropology. Niestety, zainteresowanie to nie zawsze idzie w parze z jakością samych badań, czego jednym z najważniejszych powodów jest wspomniany niedostatek opracowań dotyczących sposobów aplikowania obrazów do analiz życia  społecznego,  statusu wizualnych reprezentacji jako  źródeł informacji  o świecie społecznym, możliwości i  ograniczeń, jakie stwarzają one  dla prowadzenia socjologicznych analiz.  Pojawiają  się wprawdzie, szczególnie ostatnio, kolejne  tłumaczenia, ale ciągle  są to książki stanowiące, podobnie jak pierwsze opracowania polskich autorów[3], raczej podstawowe  wprowadzenie do tematu niż  przegląd pola, które się nań składa,  różnych podejść, które są w nim realizowane, różnych funkcji, które w badaniach pełnić może obraz[4]. Szczególnie odczuwalny jest przy tym  niedostatek opracowań poświęconych narzędziom badawczym, takich, które w czytelny sposób prezentowałyby zasady ich konstruowania, uzasadnienia oraz ich potencjalne zalety  i ograniczenia. W  konsekwencji osoby,   które chciałyby  zaplanować własne badania lub aplikować ich wyniki do praktycznych działań, nadal muszą sięgać do zagranicznych opracowań, poszukiwać ich na własną rękę w mrowiu czasopism i tomów.

Pomysł na książkę, którą tu prezentujemy – antologię tekstów dających zarówno teoretyczne podstawy, jak  i przykłady zastosowania różnych trybów analizy i interpretacji materiału wizualnego – wziął się zatem z praktycznej potrzeby. Staramy się choćby częściowo wypełnić nią  dotkliwą lukę w metodologii badań wizualnych i tym  samym zintensyfikować rozwój rozmaitych studiów wizualnych. W wyniku debaty, w której uczestniczyła duża część polskich specjalistów z zakresu wykorzystania danych wizualnych w  badaniach społecznych –  przede wszystkim   osób zajmujących się  tematyką  socjologii i  antropologii  wizualnej – utworzyliśmy zbiór ponad 150 tekstów, które uczestnicy dyskusji  uznali za  warte przedstawienia polskiemu czytelnikowi[5]. Dalsze dyskusje pozwoliły nam z tej wyjściowej puli  artykułów wyselekcjonować  dziewiętnaście, które wydawały się  najlepiej wpisywać w określone przez nas  warunki brzegowe. Jakie to warunki i jakie były nasze potrzeby?

Po pierwsze, proponowana czytelnikom antologia jest w zamierzeniu próbą uporządkowania dotychczasowej wiedzy i doświadczeń badaczy  społecznych  stosujących w  swojej praktyce dane o charakterze wizualnym. Staraliśmy się wybrać teksty, które pozwalałyby na  przedstawienie możliwie uporządkowanej  propozycji metodologicznej. Mamy  nadzieję, że  poniższy wybór będzie pożyteczną pomocą naukową zarówno dla  osób prowadzących  badania z wykorzystaniem materiałów  wizualnych, jak  i dla  pracowników dydaktycznych prowadzących wykłady  i ćwiczenia z metodologii nauk  społecznych oraz  dla  ich studentów.

Po drugie, szczególnie silnie chcielibyśmy podkreślić istotność oraz  owocność wykorzystywania  wizualnych  technik  badawczych  w  naukach społecznych  niekoniecznie wyłącznie w  odniesieniu do badań nad kulturą wizualną, ale też w odniesieniu do  klasycznych i współczesnych problemów społecznych, takich jak  na  przykład nowe media,  nierówności, zmiana  społeczna, wiedza, rodzina, zdrowie i choroba, miasto, tożsamość, kultura materialna itd.

Po trzecie, nie miała to być jedna z wielu książek o kulturze wizualnej „w ogóle” również w tym  sensie, że zamieszczone w tomie artykuły próbują nie tylko uczynić obrazy źródłem informacji  o życiu  społecznym  czy  poddać refleksji ich  wykorzystanie w charakterze narzędzi badawczych, ale także wyprowadzić je poza mury uczelni, podejmując działania, których rezultatem ma  być zmiana społeczna. Ich włączenie w ramy niniejszej publikacji wydało nam się tym  bardziej konieczne, że obrazy są dziś coraz chętniej wykorzystywane w badaniach realizujących cele pozaakademickie, w obszarach instytucji publicznych, gospodarki czy społeczności lokalnej, gdzie  używa się ich jako efektywnych narzędzi urzeczywistniania nowych  zasad  organizujących owe  badania: oparcie ich na szerokiej współpracy z badanymi oraz chęć  dotarcia do roli, którą w konstrukcji i rozwiązaniu danego problemu pełnią nie tylko wiedza i doświadczenia jednostek, ale również  ich  ciała, nawyki oraz przedmioty, którymi się  otaczają. Praktyczne aplikacje badań wizualnych  ułatwia przystępność, a nawet „podręcznikowość” większości zamieszczonych w tomie  artykułów – nie wymagają one od czytelnika jakiegoś specjalnego przygotowania i zaplecza w postaci nauki akademickiej.

Po  czwarte, prezentowana  antologia miała zawierać  ważne teksty  źródłowe, wcześniej po polsku niepublikowane i jak najbardziej współczesne (z jednym, szczególnym wyjątkiem, o którym  będzie jeszcze mowa), które w sposób krytyczny i konstruktywny korzystają z klasycznych dokonań socjologii i antropologii. Z tego również powodu zależało nam na tym, żeby w tomie znalazły się artykuły, które rozważają obrazy jako społeczne fenomeny, a więc rozumieją je szerzej, niż się to zwykło robić dotychczas. Poza  artykułami zajmującymi się  obrazami dwuwymiarowymi (sprowadzającymi fotografię czy wideo do reprezentacji, a czynności,  które się  z nimi wiążą, do  patrzenia) czytelnik ma  również  szansę zapoznać się  z tekstami, których autorzy dowodzą zasadności traktowania obrazów jako form praktyki społecznej. Rozważają oni już nie tylko, co obrazy przedstawiają, ale raczej to, w jaki sposób zachowują się one  w relacjach społecznych, jakim rytuałom towarzyszą, jakie pozawizualne wymiary doświadczenia w sobie wikłają, a w konsekwencji – w jakim kontekście zyskują znaczenie i realizują swoje cele.

Po piąte w końcu, proponowana tu antologia powstała również po to, by zasygnalizować znaczące przesunięcie akcentów w rozumieniu tego, czym są dzisiaj badania nad wizualnością. Teksty zgromadzone w książce dobitnie pokazują, iż analizy tego rodzaju nie są przypisane do takich subdyscyplin nauk społecznych jak  socjologia wizualna czy  antropologia obrazu, ale  stanowią efektywne narzędzia, które można stosować w  każdym typie społecznie zorientowanych badań.  Przesunięcie, o  którym tu mowa, ma  swoje źródło w uświadomieniu przez autorów tekstów  zamieszczonych w  książce, iż  nasze życie  jest  zanurzone w tym, co wizualne, i realizuje się poprzez obrazy oraz towarzyszące  im praktyki. Badania wizualności nie tylko wydają się nieodzowne, by zrozumieć współczesny świat, ale  też dostarczają tego rodzaju informacji, których nie można pozyskać w inny sposób, koncentrując się wyłącznie na językowych reprezentacjach życia społecznego.

Zagadnienia, które podejmują teksty  zamieszczone w tomie, dotyczą takich kwestii jak: możliwości i ograniczenia stosowania  danych wizualnych jako źródeł informacji o rzeczywistości społecznej; konstruowanie narzędzi do  wywoływania i analizy danych wizualnych; eksploracje wybranych elementów kultury wizualnej; rola praktyk wizualnych w zmianie społecznej; rola edukacji wizualnej w dobie mediów masowej komunikacji; nowe sposoby wizualnego raportowania wyników badań; interwencje społeczne wykorzystujące wizualność jako  narzędzie diagnozy i zmiany społecznej.

W strukturze tomu wyróżniliśmy trzy  części.  Pierwsza z nich,  Techniki badań wizualnych, poświęcona jest prezentacji i refleksji nad wybranymi narzędziami badawczymi, które wykorzystują obrazy do analiz życia społecznego. W drugiej, Kultura wizualna jako przedmiot badań społecznych,  zgromadziliśmy teksty autorów próbujących uczynić z wizualności istotne źródło informacji o życiu społecznym, niekoniecznie używając przy  tym  narzędzi wizualnych. W części trzeciej – Społeczne zastosowania badań wizualnych – znalazły się  prace autorów wykorzystujących wiedzę akademicką w projektach pozaakademickich obliczonych na zmianę społeczną.

Już choćby z tego krótkiego opisu poszczególnych fragmentów książki widać,  że zaproponowany podział jest do pewnego stopnia  sztuczny i potrzebny jedynie  w  celach porządkowych. Poszczególne narzędzia badawcze, wykorzystywane w badaniach kultury wizualnej (ale nie tylko), mają zazwyczaj wysoki potencjał stosowalności, a zatem w praktyce nieomal wszystkie teksty zgromadzone w antologii pasują do każdej z trzech wyróżnionych tu części.  Warto o tym  pamiętać, aby  nie  stwarzać fałszywego wrażenia, że metody wizualne rozumiane jako „skrzynka narzędziowa” badań społecznych, metody wizualne rozumiane jako analiza wizualnego wymiaru interakcji społecznych i kultury wizualnej oraz metody wizualne rozumiane jako forma interwencji (z walorami stosowalności i praktyczności) są odrębnymi formami  eksploracji życia  społecznego. Cały czas  mówimy tu o zintegrowanym modelu  wizualności, czerpiącym swoją efektywność i traktującym jako równie doniosłe teorię oraz jej badawczą aplikację.

Antologię otwiera tekst Luca Pauwelsa Zwrot wizualny w badaniach i komunikacji wiedzy.  Kluczowe problemy rozwijania kompetencji wizualnej  w naukach społecznych, który  odgrywa rolę właściwego merytorycznego wstępu do całego zbioru. Ma on bowiem charakter w dużej mierze postulatywny.  Autor  stara się  pokazać, jak powinny wyglądać zorientowane na obraz nauki społeczne. Wprowadzając pojęcie „naukowej kompetencji wizualnej”, rozlicza badaczy wizualnych z najczęściej popełnianych błędów i proponuje takie formy analizy, które jego zdaniem mogą pomóc rozwijać wyobraźnię w obcowaniu z obrazami. Wszystkie zgromadzone w tomie  artykuły stanowią swego rodzaju praktyczną realizację postulatów Pauwelsa.

Użycie  fotografii jako  bodźca podczas wywiadu jest obecnie jedną z najczęściej wykorzystywanych metod badań wizualnych. Popularność wywiadu fotograficznego wynika z tego, że pozwala on utrzymać wysoki poziom zaangażowania respondentów przez cały  czas  trwania badania, zdobyć dane  dotyczące  schematów i nawyków poznawczych badanego, a  przede wszystkim  służy  jako skuteczny „odświeżacz” pamięci badanych. Marisol Clark--Ibáñez w tekście  Kadrowanie świata społecznego przy użyciu  wywiadu fotograficznego podchodzi do tej metody refleksyjnie: analizuje  konkretne przypadki użycia zdjęć  tak  przez badacza, jak i przez badanego, implikacje metodologiczne teorii  wywiadu fotograficznego, najczęściej popełniane przez badaczy błędy  oraz możliwości dopasowywania narzędzia do wybranego problemu badawczego.

Refotografia jest techniką  fotograficzną polegającą  na powtórnym sfotografowaniu  tego  samego  miejsca po  upływie pewnego czasu, techniką, która w socjologii jest wykorzystywana przede wszystkim do badania zmiany społecznej, i to temu narzędziu poświęcony jest artykuł Jona Riegera. Autor, stosując technikę wywiadu fotograficznego, wykorzystuje systematyczne fotograficzne pomiary wizualne w ujęciu retroskryptywnym. Pozwala mu  to przedstawić problemy i wątpliwości związane z koniecznością  korzystania ze  zdjęć  archiwalnych oraz procedurą dofotografowywania, czyli  zastępowania  zdjęć  nieistniejących lub  niedostępnych swego rodzaju  inscenizacjami, przeprowadzanymi przy  pomocy respondentów, których pamięć przechowała interesujące badacza informacje.

Problemy relacji łączących lokalne miejsca, mieszkańców i badacza  zbierającego informacje przy  użyciu  technologii wizualnych ilustrują dwa artykuły: Sary Pink Uruchamiając etnografię wizualną. Wytwarzanie  szlaków, miejsc i obrazów oraz Gabrielle Bendiner-Viani Spacerowanie, emocje i zamieszkiwania. Wycieczki z przewodnikiem po Prospect  Heights w Brooklynie.  Oba  odwołują  się  do etnografii i skoncentrowane są na  zaprezentowaniu możliwości,  jakie  daje  analiza praktyk przestrzennych mieszkańców – rozumianych zarówno jako przedmiot zainteresowań badawczych, jak i sposób ich realizacji. Ich autorzy pytają o to, co etnografowie wizualni mogą wynieść z analiz rozmaitych form mobilności w ramach lokalnej kultury wizualnej. Starając się zrozumieć doświadczenie spacerowania, zwracają uwagę na  fenomen przeplatania się przestrzeni publicznej i jednostkowej przestrzeni  życiowej, na  konstruowanie  znaczeń  zamieszkiwania i świata życia codziennego. Opisują też  techniki badania praktyk wytwarzania przestrzeni, polegające na przemieszczaniu się wraz z respondentem, fotografowaniu i nagrywaniu jego wypowiedzi dotyczących konkretnych miejsc.

Podobnie  jak   Pink,   filmem  posługuje  się   też  Radhamany Sooryamoorthy, który  w swoim artykule analizuje „film  badawczy”,  bardzo rzadko stosowany w socjologii (odróżniany przez niego od  filmu  etnograficznego, któremu  poświęcony jest zamieszczony w tomie  tekst Jaya  Ruby’ego Kilka  opowieści  z Oak Park: eksperymentalna wideoetnografia). Autor rozważa film jako sposób gromadzenia i agregowania danych, ale także jako  narzędzie komunikowania osiągnięć badawczych; zastanawia się też nad  zredefiniowaniem  roli socjologa także jako  „badacza-filmowca” – poprzez  przywołanie swojego osobistego doświadczenia związanego z „filmami badawczymi”.

Jedynym „historycznym wyjątkiem” w tomie  jest pierwotnie opublikowany w 1972 roku esej Johna Bergera Zrozumieć fotografię. Zdecydowaliśmy się  go przetłumaczyć nie  tylko dlatego, że jest to tekst istotny, którego znaczenie śmiało można porównać do esejów  o fotografii Susan Sontag i Rolanda Barthes’a. Próba dotarcia do istoty fotografii w wydaniu Bergera jest warta poznania sama w sobie, lecz dla nas tekst ten jest ważny z uwagi na jego aktualność w obliczu trwających obecnie – ważnych także dla badaczy posługujących się środkami wizualnymi – dyskusji o statusie fotografii wywołanych cyfrową rewolucją ostatnich lat. Rozważania Bergera w pewien sposób unieważniają je, wskazując, że znaczenie fotografii nie wynika z gry z formą, lecz z gry z czasem.  Istotą fotografii jest tu to, co leży poza nią (wspomnienia, pamięć, tożsamość, kreowanie rzeczywistości).

Tematykę tę eksploruje również tekst Obrazy reklamowe jako wskaźniki: przedstawienia czarnych w magazynie „Life” w latach 1936–2000,  napisany przez Johna Grady’ego,  a  prezentujący możliwości, które daje socjologom analiza treści wizualnych połączona z wykorzystaniem danych statystycznych. Autor  podejmuje  problematykę  nierówności rasowych: zmian w  relacjach między czarnymi i białymi na  przestrzeni ostatnich kilkudziesięciu lat w odniesieniu do przekazów reklamowych. Co istotne,  swoją analizę traktuje on jako  pokaz swoistości metod wizualnych, polegającej na możliwości rozwiązywania problemów badawczych poprzez ukazanie w innym świetle problemów znanych i  często podnoszonych.  Artykuł  ten  wpisuje się  zatem w ogólny program ugruntowywania socjologii wizualnej w problematyce socjologii ogólnej.

Perspektywę zaproponowaną  przez  Johna   Bergera  w  sposób  znaczny wzbogacają Elizabeth Edwards i Janice Hart, które w  tekście  Fotografie  jako  przedmioty. Wprowadzenie starają się wyjść poza ujmowanie fotografii w kategoriach ograniczonej kadrem reprezentacji, wskazując przy tym na konieczność analizowania również jej materialnego  wymiaru. Wielość rozmaitych nośników, ramki, albumy  i sposoby ekspozycji stają  się tu pretekstem do zwrócenia uwagi, że fotografie angażują nie tylko oczy, ale i pozostałe zmysły – całujemy zdjęcia, niszczymy je i płaczemy nad nimi. Analizy, które pomijają ten  wymiar naszych interakcji z obrazami, pomijają również, zdaniem autorek, szereg interesujących pytań, w tym i te z punktu widzenia tego tomu najważniejsze – czemu obrazy zawdzięczają swoje społeczne znaczenie oraz w jaki sposób kontrolować te ich właściwości w praktyce badawczej.

Do  postrzeganych w ten  sposób praktyk fotograficznych odwołują się także kolejne teksty. Jonas Larsen prezentuje studium amatorskiej „fotografii turystycznej” na przykładzie zdjęć  średniowiecznego  zamku Hammershus na  Bornholmie. Tekst ten stanowi empiryczne studium obserwacji powstawania „fotografii turystycznej” w perspektywie performatywnej (zderzonej tu z dominującą perspektywą przedstawieniową), ale także jej analizę w ramach kontekstu fotografii rodzinnej. Podobne założenia przyświecają również Hubertowi  Knoblauchowi, który  w swoim artykule odwołuje się do koncepcji performansu, żeby na tym  planie poddać  analizie sposób wykorzystania aplikacji Powerpoint  podczas  „występów” konferencyjnych, przyglądając  się w tym  celu w szczególności roli, którą podczas tych prezentacji odgrywa ciało, technologia oraz materialne i proksemiczne właściwości otoczenia.

Społecznym praktykom fotografii poświęcony jest również artykuł  Jak z obrazka. Wspólnota i upamiętnianie na kartach pocztowych László Kürtiego. Autor przygląda się w nim funkcji, którą pocztówki pełniły w rekonstruowaniu tożsamości węgierskiego miasteczka Lajosmizse. Historyczne dyskursy znajdujące w nich  swoje odzwierciedlenie analizowane są tutaj przez pryzmat lokalnej kultury wizualnej i jej związku z pamięcią społeczną. Dokonana przez autora analiza obrazów w kategoriach praktyk społecznych, w które były włączane i którym zawdzięczały one swoje znaczenie, stanowi dobry wstęp do kolejnych tekstów w tomie, albowiem wprowadza wątek wykorzystania obrazów w animacji społeczności lokalnej i ukazuje efektywność wykorzystania badań nad lokalnymi praktykami wizualnymi.

Trzecią część  tomu,  poświęconą społecznym zastosowaniom badań wizualnych, otwiera artykuł Erica Margolisa Etnografia wizualna.  Narzędzia mapowania epidemii AIDS, poświęcony wykorzystaniu trzech rodzajów danych wizualnych (fotografia, mapy, grafika komputerowa) w diagnozowaniu struktury oraz sposobów funkcjonowania grup narkomanów chorych na AIDS, a żyjących w San Francisco. Warto przy  tym zauważyć, że artykuł ten  jest przykładem fotoeseju – zdjęcia funkcjonują tu jako uzupełnienie analiz werbalnych, dając  komplementarny wgląd  w rozważany przez autora problem.

W kolejnym tekście, Zastosowanie wideo do celów rzecznictwa, Gillian Caldwell przedstawia praktykę wykorzystania wideo jako narzędzia w działaniach w imię sprawiedliwości społecznej. Autorka, omawiając konkretne przypadki kampanii społecznych na rzecz praw człowieka i dzieląc się z czytelnikami doświadczeniami „z pierwszej ręki”, rozważa olbrzymi potencjał tego prostego w gruncie rzeczy instrumentu we wspomaganiu procesów zmiany społecznej. Nie chodzi tu jedynie o pokazywanie danej sytuacji, ale też o nauczenie się efektywnego posługiwania się mediami audiowizualnymi: uczulanie opinii społecznej, wpływanie na decydentów, pracę z mass mediami.

Próbie  wykorzystania  rozważań nad   społecznym  statusem obrazu oraz możliwościom jego aplikacji w charakterze narzędzia zmiany społecznej poświęcony jest również artykuł Michaela Richa i Richarda Chalfena Astma w słowach i obrazach. Narracje wizualne  jako środek diagnozy, prewencji i terapii chorób przewlekłych. Autorzy przedstawiają w nim, w jaki  sposób wykorzystywali  wideo, żeby dotrzeć do społeczno-kulturowych wymiarów życia z chorobą. Oparcie badań na szerokiej współpracy z młodymi astmatykami nie tylko umożliwiło dostęp do wiedzy pozostającej dotychczas poza  zasięgiem projektujących terapię lekarzy, ale  pełniło również  funkcje emancypacyjne –  przekazanie kamer w ręce pacjentów, a tym samym oddanie kontroli nad narracją o własnej chorobie, przekonało niektórych z nich, że z równie dobrym skutkiem zarządzać mogą nie tylko obrazem swoich doświadczeń, ale i leżącą u ich podstaw chorobą.

Posłużenie się  obrazem jako  medium komunikacji,  opartej w dużym stopniu na  współpracy, jest również głównym założeniem dwóch kolejnych tekstów w tomie. W pierwszym z nich Michael Schratz  oraz  Ulrike Steiner-Löffler opisują swoje  doświadczenia z  wykorzystaniem  autofotografii w  programach ewaluacji szkoły;  włączenie głosu uczniów w projekt pozwoliło  poszerzyć  dotychczasowe analizy o  dodatkową perspektywę, wzmacniając jednocześnie identyfikację uczniów ze szkołą i animując proces zmian, w których projektowaniu mieli oni istotny wkład. W drugim, Etnografia wideo wobec wymogów przemysłu. Techniki obserwacji  i analiza wideo w procesie projektowania produktu, Werner Sperschneider opisuje narzędzia wizualne używane współcześnie w obszarze designu, w celu zwiększenia udziału docelowych użytkowników w procesie projektowania produktu. Szereg opisanych przez autora technik, między innymi „wywiad umiejscowiony”, nagrywanie na wideo codziennej rutyny pracy czy wreszcie gra w „karty wideo”, pozwala dotrzeć i uwzględnić w praktyce designu nie tylko wiedzę o charakterze dyskursywnym, ale również wiedzę wcieloną oraz delegowaną na  przedmioty, co samo w sobie stanowi istotne wskazanie na funkcje, które pełnią dziś obrazy w wielu podobnych projektach badawczych.

Tom  zamyka artykuł Odkrywanie wystaw: analiza wideointerakcji w muzeach i centrach nauki  Dirka vom Lehna i Christiana Heatha, którzy analizują  sposób, w  jaki  coraz  popularniejsze współcześnie  „studia nad  środowiskiem  pracy”, posługujące się materiałem wideo w szczegółowych analizach interakcji pomiędzy ludźmi a środowiskiem ich działania, można wykorzystywać do badań, a następnie formułowania zaleceń w zakresie organizowania takich przedsięwzięć. Co istotne, prezentowana w artykule metodyka badań może być efektywnie wykorzystywana także w innych kontekstach, chociażby w optymalizacji technologii w centrach kontroli lotów, oczyszczalniach ścieków, dyspozytorniach karetek czy jednostkach zajmujących się nadzorowaniem metra.

Wstęp z ksiażki Badania wizualne w działaniu, Antologia tekstów. s. 9-19

Fundacja Bęc Zmiana | Instytut Socjologii, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu | Narodowy Instytut Audiowizualny