Zostałeś zalogowany. Za X sek. strona zostanie przeładowana.

Logo NInA
opensource.com, Flickr, CC BY-SA
Powrót

Wolne licencje w nauce | Publikacja online

Ruch otwartego dostępu działający na rzecz powszechnego i wolnego dostępu do treści naukowych w ostatnich latach znacząco zyskuje na popularności i widocznie ewoluuje w stronę pełnej otwartości prawnej jako najbardziej pożądanego rozwiązania w świecie nauki.

W 10-lecie sformułowania Deklaracji Budapeszteńskiej opracowane zostały nowe rekomendacje, które zawierają silne wskazanie na wolne licencje (w szczególności licencję Creative Commons Uznanie Autorstwa, o której piszemy dalej). Wybór ten jest nieprzypadkowy – lata praktyki i rozwoju zarówno ruchu, jak i wydawnictw i instytucji wspierających otwarty dostęp, wskazują, że rozwiązanie dające najszerszy zakres wolności jest najlepsze dla skutecznego udostępniania wyników badań naukowych i popularyzacji nauki.

Ubiegły rok przyniósł środowisku naukowemu kolejne ważne argumenty w dyskusji o przyszłości dostępu do treści naukowych. Akademicka wiosna, która w Wielkiej Brytanii i Stanach Zjednoczonych spowodowała masowy ruch naukowców wyrażony w petycjach skierowanych do rządów i bojkotach działalności niektórych wydawnictw, dziś zbiera owoce w postaci coraz częściej wprowadzanych w życie lub co najmniej dyskutowanych zmian prawnych na rzecz dostępności i otwartości nauki. Przykładem tego może być najnowszy mandat wprowadzony przez RCUK (Research Councils UK) w Wielkiej Brytanii (1 kwietnia 2013), ustanawiający obowiązek publikowania w otwartym dostępie materiałów naukowych powstałych ze środków publicznych. Także inne organizacje, takie jak UNESCO (maj 2013), poprzez wprowadzanie odpowiednich mandatów aktywnie wspierają i promują otwarty dostęp dla wszystkich w ramach międzynarodowej wymiany wiedzy, innowacji i rozwoju społeczno-gospodarczego.

Także w Polsce rośnie popularność otwartego dostępu, jednakże brak usystematyzowanej wiedzy i stosunkowo niewielka liczba kadry naukowej zajmującej się tym tematem sprawiają, że nie mamy wystarczającego zaplecza dla realizacji projektów otwartościowych. Niewielka znajomość zagadnień z zakresu prawa autorskiego wśród naukowców równa się nieznajomości narzędzi, za pomocą których mogą oni świadomie decydować o tym, w jaki sposób ich dorobek naukowy jest udostępniany, widoczny i jakie są możliwości jego dalszego wykorzystania.

Poza wyjątkami takimi jak działalność Biblioteki Uniwersyteckiej w Toruniu oraz Centrum e-learningu Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie, brak jest w ofercie polskich uczelni systemowego podejścia do edukacji naukowców w tym zakresie. Poniższa publikacja i stojące za nią projekty: Biblioteka Otwartej Nauki Centrum Cyfrowego i BazHum Muzeum Historii Polski, mają na celu przybliżenie autorom publikacji naukowych podstawowych zagadnień z zakresu prawa autorskiego oraz wsparcie ich w odnalezieniu się w jednym z najważniejszych nurtów rozwoju współczesnej nauki, jakim jest otwarty dostęp.

Kilka powodów, dla których warto publikować prace na wolnych licencjach

1. Możliwość dotarcia do szerszej grupy odbiorców i większej liczby czytelników

W przeciwieństwie do wersji papierowej, z cyfrowej kopii może korzystać wielu użytkowników w jednym czasie. Dodatkowo, jeżeli materiał znajduje się w kilku miejscach w Internecie, zwiększasz szansę czytelników na dotarcie do niego z różnych źródeł.

2. Szansa na zwiększenie cytowalności

która przekłada się na podwyższenie indeksu Hirscha. Twoje szanse są szczególnie duże, jeśli już publikowałeś i miałeś cytowania wcześniej. Jednak i dla początkujących naukowców publikowanie na wolnych licencjach jest bardzo korzystne, bo znacznie ułatwia zostanie zauważonym i cytowanym.

3. Zwiększenie prestiżu swojego i swojej jednostki naukowej

Wyższa cytowalność przekłada się pozytywnie na ocenę parametryczną jednostki naukowej, co działa na Twoją korzyść, jako pracownika danej instytucji, a także zwiększa szanse w konkursach grantowych, w których osiągnięcia naukowca oceniane są na podstawie wskaźników cytowań.

4. Optymalizacja korzyści Twoich i świata nauki

Publikacja na licencji CC BY, czyli uznanie autorstwa, daje Ci szansę na optymalizację korzyści płynących z otwartego dostępu do wiedzy: szerokiej dostępności dzieła, możliwości publikowania i dystrybucji w kraju i zagranicą, użycia czy powtórnego wykorzystania Twojej pracy, w tym tłumaczenia na obce języki. To licencja rekomendowana przez Budapeszteńską Inicjatywę Open Access.

5. Włączenie się do pozytywnych nowych trendów naukowych

Publikowanie na otwartych licencjach to jeden z najważniejszych kierunków rozwoju dzisiejszej nauki, dążącej do jak najszerszego otwierania dostępu do wiedzy.

6. Model, w którym publikują uznani naukowcy

Otwarte licencje są stosowane przez coraz większą grupę uznanych naukowców, m.in. prof. Włodzimierza Lengauera, prof. Marię Poprzęcką, prof. Henryka Samsonowicza, prof. Małgorzatę Szpakowską czy dr. Emanuela Kulczyckiego.

7. Otwarcie się na nowe grupy odbiorców

Publikowanie na wolnych licencjach ułatwia dotarcie do szerszej grupy czytelników, szczególnie młodych ludzi, dla których pierwszym miejscem poszukiwań jest wyszukiwarka internetowa: studentów i pasjonatów. Umieszczając swoją publikację w Internecie, przyczyniasz się do budowania kapitału kulturowego i dostępnej dla wszystkich wiedzy.

8. Większy dostęp do autoryzowanych materiałów naukowych w Internecie

Publikowanie na wolnych licencjach zmniejsza nieautoryzowany obieg publikacji naukowych. Pojawianie się w Internecie publikacji udostępnianych przez wydawców, które są lepszej jakości, niż materiały zeskanowane przez użytkowników, sprawia, że czytelnicy chętniej korzystają z autoryzowanych materiałów. Dobra jakość umożliwia użytkownikom przerobienie plików np. na formaty ePUB, MOBI czy DAISY, dzięki czemu publikacje stają się dostępne także dla osób niepełnosprawnych, np. z wadami wzroku.

9. Większa liczba miejsc, z których można dotrzeć do tekstu

Materiały opublikowane na wolnych licencjach łatwo szybko znaleźć nie tylko dzięki mnogości pomagających w tym narzędzi (wyszukiwarki standardowe i naukowe, np. Google Scholar), ale również dlatego, że mogą znajdować się jednocześnie w wielu miejscach w Internecie (np. na stronie wydawcy, w repozytorium instytucjonalnym). Umożliwia to dotarcie do materiału osobom, które stosują różne strategie poszukiwania informacji.

10. Rozwój komunikacji naukowej

Publikowanie na wolnych licencjach ułatwia dyskusję wśród naukowców, pozwalając m.in. szybciej uzupełnić badania lub publikację (także dzięki temu, że inni naukowcy od razu uzyskują dostęp do pracy i mogą ją skomentować), wzbogacić o nowe punkty widzenia, a także nawiązać współpracę z innymi badaczami.

11. Większa trwałość publikacji

Umieszczenie publikacji w kilku miejscach zwiększa szansę na jej przetrwanie, a w konsekwencji umożliwia dotarcie do niej nawet po wielu latach, co jest szczególnie istotne w przypadku nauk humanistycznych.

12. Dodatkowa możliwość zdobycia finansowania

Przykładem jest m.in. grant z Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego na publikację na jednej z otwartych licencji w wydawnictwie Springer.

13. Pełnia praw do swojej twórczości

Podpisując z wydawcą wolną umowę licencyjną, zachowujesz pełnię praw majątkowych (w przeciwieństwie do umowy z przeniesieniem majątkowych praw autorskich). Możesz wówczas opublikować pracę równolegle w różnych repozytoriach, w serwisach internetowych dla naukowców (np. Academia.edu), na własnej stronie internetowej lub blogu.

14. Ułatwienie czytelnikom cytowania twojej publikacji

Udostępniając swoją publikację w wersji cyfrowej, nie tylko ułatwiasz pracę innym naukowcom, którzy chcą ją zacytować, a korzystają z menedżera bibliografii (np. Zotero), ale zmniejszasz też ryzyko wystąpienia błędów w odnośnikach do swojej twórczości (np. literówek w nazwisku), a tym samym ryzyko nieodnotowania cytowania swojej publikacji.

15. Większa szansa zindeksowania publikacji w zagranicznych bazach danych

Dzięki otwartym licencjom publikacje stają się dostępne dla wszystkich na całym świecie, co umożliwia zindeksowanie ich w zagranicznych bazach danych i dalsze zwiększanie ich zasięgu.

16. Obserwacja dalszego życia publikacji

Publikując na otwartej licencji, możesz śledzić, gdzie i w jaki sposób dalej funkcjonuje Twoja praca, obserwować, przez kogo jest cytowana i łatwiej w ten sposób nawiązywać kontakty z zainteresowanymi Twoimi badaniami naukowcami.

17. Możliwość odniesienia się do swoich wcześniejszych publikacji

Nauka to nieustanny proces, czasem więc można zmienić zdanie. Kiedy publikujesz swoje wcześniejsze prace na otwartych licencjach, łatwo możesz się do tego odnieść poprzez zamieszczenie komentarza do udostępnionego tekstu czy dodanie informacji o nowszych, bardziej aktualnych danych i źródłach. Dodatkowo łatwiej też jest sprawdzić kontekst, w jakim pojawia się np. znaleziony przez kogoś cytat z Twojej pracy, kiedy nie trzeba przeszukiwać papierowych egzemplarzy w poszukiwaniu określonego fragmentu, a wystarczy użyć opcji wyszukiwania w tekście.

 

Tekst jest fragmentem książki Wolne licencje w nauce. Instrukcja, opublikowanej na licencji CC BY-SA.

Zobacz również